Atinizda Ne Gozlemliyorsunuz?

Atın bir veya birden fazla bacağını normal şekilde kullanamaması, yürüyüşte düzensizlik veya ağırlık aktarma güçlüğü gözlemlenmesidir. Topallık, kas-iskelet sistemindeki ağrının en temel göstergesidir ve hafif bir aksama ile ciddi bir yürüyememe arasında geniş bir yelpazede ortaya çıkabilir.

Atın ön bacaklarından birinde veya her ikisinde aksama gözlemlenmesidir. Ön ayak topallıkları atlarda en sık görülen topallık türüdür ve vakaların yaklaşık %95'i tırnak ile diz arasındaki bölgeden kaynaklanır. At yürürken veya tris yaparken ağrılı bacağa bastığında başını yukarı kaldırması tipik bir bulgudur.

Atın arka bacaklarından birinde veya her ikisinde aksama gözlemlenmesidir. Arka ayak topallıkları genellikle diz (stifl), atlama (hock) eklemi ve pelvis bölgesinden kaynaklanır. Arka topallığı tespit etmek ön ayağa göre daha zordur; at ağrılı bacağa bastığında kalçasını düşürür ve sağlam tarafta kalçayı yukarı kaldırır.

Daha önce normal yürüyen atın aniden toplamaya başlamasıdır. Akut topallık genellikle travma, toynak apsesi, taş batması, akut laminitis veya tendon/bağ yaralanması gibi nedenlere bağlı gelişir. Aniden başlayan ciddi topallık acil değerlendirme gerektirir çünkü kırık veya ciddi yumuşak doku yaralanması olabilir.

Birkaç haftadan uzun süredir devam eden veya tekrarlayan topallıktır. Kronik topallık genellikle dejeneratif eklem hastalığı (artrit), navicular sendromu, kronik laminitis veya tam iyileşmemiş eski yaralanmalar nedeniyle oluşur. At zamanla kompansasyon mekanizmaları geliştirdiğinden, topallık derecesi değişkenlik gösterebilir.

Atın çalışma, antrenman veya yarış sonrasında topallık göstermesidir. Egzersiz öncesi normal yürüyen at, iş sonrasında aksama gösterir. Bu durum yorgunluğa bağlı kas ağrısından ciddi tendon yaralanmasına veya stres kırığına kadar geniş bir yelpazede olabilir. Özellikle tekrarlayan egzersiz sonrası topallıklar altta yatan kronik bir sorunun göstergesi olabilir.

Her iki ön veya her iki arka bacakta aynı anda topallık gözlenmesidir. İki taraflı topallık genellikle laminitiste (özellikle her iki ön ayakta) görülür. Her iki bacak da ağrılı olduğunda at normal aksama paterni göstermeyebilir; bunun yerine kısa adımlar atar, sert yürür veya hareket etmek istemez. Bu durum tek taraflı topallıktan daha ciddi kabul edilir.

Atın ayak bölgesinde (fetlok arkası veya tırnağın yanlarında) palpe edilen dijital nabzın normalden güçlü ve belirgin hissedilmesidir. Normal koşullarda dijital nabız zor hissedilir veya çok hafiftir. Güçlü ve kolayca alınan bir dijital nabız, ayak bölgesinde enflamasyon, enfeksiyon veya kan akışı artışının göstergesidir. Laminitis, toynak apsesi ve ayak bölgesi enfeksiyonlarının önemli bir erken uyarı işaretidir.

Atın bir veya birden fazla tırnağının normalden belirgin şekilde sıcak hissedilmesidir. Tırnak sıcaklığı elle kontrol edildiğinde diğer ayaklara göre veya normal durumuna göre anlamlı bir ısı farkı tespit edilir. Tırnak sıcaklığı artışı, ayak bölgesindeki enflamasyonun (iltihap) önemli bir göstergesidir ve genellikle dijital nabız artışı ile birlikte değerlendirilir.

Atın bir veya birden fazla bacağında normalden belirgin şekilde şişlik (ödem) gözlemlenmesidir. Şişlik tek bir bacakta lokal olabilir (travma, enfeksiyon) veya birden fazla bacakta yaygın olabilir (dolanan, lenfödem, kalp yetmezliği). Şişliğin lokalizasyonu, simetrisi, sıcaklığı ve ağrılı olup olmadığı tanıda önemli ipuçları verir.

Atın bacağının arka tarafında, metacarpus (ön bacak) veya metatarsus (arka bacak) bölgesinde tendon hattı boyunca şişlik, kalınlaşma veya dolgunluk gözlemlenmesidir. Sağlıklı bir tendon sert, belirgin ve pürüzsüz hissedilirken, yaralı bir tendon şiş, sıcak, ağrılı ve yumuşak hissedilir. Tendon yaralanmaları atlarda ciddi performans sorunlarına yol açar ve erken müdahale kritik öneme sahiptir.

Atın bir veya birden fazla ekleminde normalden belirgin şekilde şişlik (efüzyon veya yumuşak doku şişliği) gözlemlenmesidir. Eklem şişliği, eklem içi sıvı artışına (efüzyon), eklem kapsülü kalınlaşmasına veya çevre yumuşak doku enflamasyonuna bağlı olabilir. Sıcak, ağrılı ve ani gelişen eklem şişliği acil değerlendirme gerektirir çünkü septik artrit (eklem enfeksiyonu) hayatı tehdit edici olabilir.

Atın ön ayaklarını öne uzatarak ve arka ayaklarını karın altına çekerek ağırlığını geriye aktardığı anormal duruş pozisyonudur. Bu duruş, özellikle akut laminitiste çok karakteristiktir: at ön tırnaklarındaki ağrıyı azaltmak için ağırlığını arka ayaklara aktarır. Kampalı duruş gözlemlendiğinde laminitis en önce akla gelmesi gereken tanıdır ve acil veteriner müdahalesi gerektirir.

Atın karın bölgesinde ağrı hissettiğini gösteren davranış değişikliklerinin genel adıdır. Kolik, atlarda en sık karşılaşılan acil durumlardan biridir ve basit bir gaz sancısından hayatı tehdit eden bağırsak burulmasına kadar geniş bir yelpazede olabilir. At huzursuzluk gösterir, karnına bakar, yere yatıp kalkar, terleme ve iştahsızlık görülür. Her kolik vakası ciddiye alınmalıdır.

Atın kontrolsüz bir şekilde yere yatıp şiddetle yuvarlanmasıdır. Normal bir at da çimende yuvarlanabilir, ancak kolik yuvarlanması çok farklıdır: at ağrıdan dolayı kendini yere atar, tekrar tekrar bir yandan diğer yana döner, bacaklarını karnına doğru çeker ve bazen duvara veya çitlere çarpabilir. Bu davranış ciddi karın ağrısının göstergesidir ve bağırsak burulması riski taşır.

Atın başını çevirip kendi karın bölgesine (flank) bakması, burun veya dudaklarıyla karnına dokunmaya çalışmasıdır. Bu davranış, karın bölgesinde ağrı veya rahatsızlık hissinin klasik bir göstergesidir. At bazen ayağıyla karnına da vurabilir. Karnına bakma davranışı koliğin erken ve önemli bir belirtisidir.

Atın sık sık yere yatıp tekrar ayağa kalkmasını tekrarlamasıdır. Normal bir at günde birkaç kez yatıp dinlenebilir, ancak kolik sırasında at ağrıdan dolayı sürekli yatıp kalkar, rahat bir pozisyon bulamaz. Bu davranış karın ağrısının orta ile şiddetli düzeyde olduğunu gösterir ve kolik değerlendirmesi gerektirir.

Atın karın bölgesinde normalden belirgin şekilde şişkinlik gözlemlenmesidir. Şişlik tek taraflı (genellikle sağ flank - çekum gaz birikimi) veya iki taraflı (yaygın bağırsak gaz birikimi) olabilir. Gaz birikimi (timpani) atlarda sık görülen ve ağrılı bir kolik nedenidir. Şiddetli gaz birikimi bağırsaklara baskı yaparak dolaşımı bozabilir ve acil müdahale gerektirir.

Atın normal dışkılama sıklığında belirgin azalma veya dışkılamanın tamamen durmasıdır. Normal bir at günde 6-10 kez dışkılar. Dışkılama azlığı, bağırsak hareketliliğinin yavaşlamasının veya bağırsakta tıkanıklığın (impaksiyon) göstergesidir. Özellikle yetersiz su alımı, düşük lifli beslenme ve hareketsizlik risk faktörleridir. 12 saatten fazla dışkılama olmaması ciddiye alınmalıdır.

Atın dışkısının normalden belirgin şekilde sulu, yumuşak veya sıvı kıvamlı olmasıdır. Normal at dışkısı topak halinde ve şekillidir. İshal, sindirim sistemi enfeksiyonu, parazit enfestasyonu, yem değişikliği, stres, antibiyotik kullanımı veya enflamatuar bağırsak hastalığı gibi birçok nedene bağlı olabilir. Uzun süren ishal ciddi dehidrasyon ve elektrolit dengesizliğine yol açar.

Atın dışkısında gözle görülür kan bulunmasıdır. Kan parlak kırmızı (taze kan - alt sindirim yolundan) veya koyu/siyah renkte (sindirilmiş kan - üst sindirim yolundan, melena) olabilir. Kanlı dışkı her zaman ciddi bir durumdur ve acil veteriner değerlendirmesi gerektirir. Nedenleri arasında bağırsak enfeksiyonu, ağır parazit enfestasyonu, kolon ülserasyonu, bağırsak burulması veya intususepsiyon sayılabilir.

Atın karın bölgesinde dinlenen bağırsak seslerinin (borborygmi) normalden azalması, artması veya tamamen kaybolmasıdır. Normal bağırsak sesleri düzenli gurultulu ve fokurdama şeklindedir. Azalmış veya kaybolmuş sesler bağırsak motilitesinin düştüğünü (ileus), artmış sesler ise hiperaktif bağırsak hareketini gösterir. Bağırsak sesi değerlendirmesi kolik muayenesinin temel unsurlarından biridir.

Atın burun deliklerinden yem partikülleri, yeşilimsi-kahverengi sıvı veya köpüklü materyal gelmesidir. Bu durum özofagus (yemek borusu) tıkanıklığını veya ciddi mide dolulığunu (gastrik reflü) gösterir. Özofagus tıkanıklığı (choke) atlarda acil bir durumdur; at yutma yapamaz, tıkanmış yem materyali burundan akar. Mide reflüsü ise ciddi kolikte mide içeriğinin geriye kaçmasını ifade eder ve hayati tehlike oluşturur.

Atın ağzından normalden çok fazla miktarda salya akmasıdır (hipersalivasyon / ptiyalizm). Normal bir atta yem yerken hafif salya olabilir, ancak sürekli ve aşırı salya akması anormal bir bulgudur. Nedenleri arasında ağız içi yaralar, diş sorunları, özofagus tıkanıklığı (choke), zehirli bitki yeme ve bazı enfeksiyonlar sayılır.

Atın dişlerini birbirine sürtmesi sonucu ortaya çıkan gıcırdama sesidir (bruksizm). Diş gıcırdatma, ağrının veya stressin önemli bir göstergesidir. Atlarda en sık gastrik ülser (mide ülseri) ile ilişkilendirilir; karın ağrısı, diş sorunları veya sinir sistemi hastalıkları da neden olabilir. Özellikle taylarda diş gıcırdatma gastrik ülserin klasik bir belirtisidir.

Atın yem çiğneme sırasında zorluk yaşamasıdır. Belirtileri arasında yavaş yeme, çiğnerken ağızdan yem düşürme (quidding), tek taraflı çiğneme, çiğnenmemiş yem parçalarının dışkıda görülmesi ve baş eğme sayılır. Çiğneme güçlüğü genellikle diş sorunlarına bağlıdır (keskin kenarlar, kırık diş, apse, dalga oluşumu) ancak ağız yaraları, çene kırığı veya sinir hasarı da neden olabilir.

Atın tek tek ya da aralıklı olarak öksürmesi; toz, alerjen, enfeksiyon veya yabancı cisim gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Öksürük tipi (kuru, balgamlı, egzersizle artan) ve süresi tanı için önemlidir.

Dört haftadan uzun süren ya da tekrarlayan öksürük atakları. Genellikle alerjik hava yolu hastalığı, RAO (Recurrent Airway Obstruction) veya kronik enfeksiyöz bir sürece işaret eder. Performans kaybına ve yaşam kalitesinde düşüşe yol açabilir.

Bir veya iki burun deliğinden gelen şeffaf, sulu akıntı. Fizyolojik olabileceği gibi erken dönem viral enfeksiyon, alerji veya hafif üst solunum yolu irritasyonunun belirtisi de olabilir. Tek taraflı veya çift taraflı olması ayırıcı tanıda önemlidir.

Bir veya iki burun deliğinden gelen koyu sarı, yeşilimsi veya krem renkli, bazen kötü kokulu akıntı. Bakteriyel enfeksiyon, sinüzit, guttural pouch empiyemi veya Strangles (Su Sakağısı) gibi ciddi durumların belirtisi olabilir. Mutlaka veteriner değerlendirmesi gerektirir.

Atın normalden fazla efor harcayarak nefes alması; burun kanatlarının genişlemesi, göğüs ve karın kaslarının belirgin çalışması, boynun uzatılması gibi bulgularla kendini gösterir. Ciddi solunum yolu obstrüksiyonu, pnömoni, plevral efüzyon veya alerjik reaksiyonun işareti olabilir.

Nefes alıp verme sırasında duyulan hışırtı, hırıltı veya ıslık benzeri sesler. Alt solunum yollarındaki daralma (bronkospazm), mukus birikimi veya hava yolu enflamasyonunun göstergesidir. Egzersiz sırasında belirginleşebilir.

Bir veya iki burun deliğinden kan gelmesi (epistaksis). Hafif travmadan ciddi pulmoner kanamaya veya guttural pouch mikozu gibi hayatı tehdit eden durumlara kadar geniş bir yelpazede değerlendirilmelidir. Egzersiz sonrası görülen burun kanaması EIPH'i düşündürür.

Dinlenme halinde solunum sayısının dakikada 20'nin üzerine çıkması ve/veya solunumun yüzeysel (sığ) olması. Sıcak stres, ağrı, ateş, solunum yolu hastalığı, metabolik asidoz veya şok gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Normal dinlenme solunum hızı 8-16/dk arasındadır.

Nefes verme sırasında karın kaslarının belirgin şekilde kasılması; "heaves line" (karın kaslarında hipertrofi çizgisi) gelişebilir. Normal solunumda göğüs kafesi hakim iken, karın solunumu alt solunum yollarındaki ciddi obstrüksiyona işaret eder. RAO/at astımının ileri evre bulgusu olarak sık görülür.

Atın daha önce tolere edebildiği egzersiz düzeyini artık sürdürememesi; çabuk yorulma, performans düşüklüğü ve egzersiz sonrası uzun iyileşme süresi. Solunum, kardiyovasküler, kas-iskelet veya metabolik sorunlara bağlı olabilir. Çok yönlü değerlendirme gerektirir.

Nefes alma sırasında, özellikle egzersiz esnasında duyulan anormal sesler: horuldama (roaring), hırıltı, tıslama veya ıslık sesi. Genellikle üst solunum yollarındaki yapısal veya fonksiyonel bir daralmaya işaret eder. Laringeal hemipleji (rekürren laringeal nöropati) en sık nedendir.

Vücudun belirli bir bölgesinde sınırlı alanlarda tüy kaybı (alopesi). Mantar enfeksiyonu (mantar-enfeksiyonlari), böcek ısırığı hipersensitivitesi, travma, sürtünme veya otoimmün deri hastalığı gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Lezyon şekli, boyutu ve eşlik eden bulgular tanı için önemlidir.

Vücudun geniş bölgelerinde veya tamamında belirgin tüy kaybı ya da incelmesi. Hormonal bozukluklar (Cushing hastalığı/PPID), beslenme yetersizliği, kronik hastalıklar, paraziter enfestasyonlar veya ilaç yan etkileri gibi sistemik nedenlere bağlı olabilir.

Atın kendini sürekli kaşıması, nesnelere sürtmesi, ısırması veya dişlemesi. Alerjik reaksiyon, ektoparazitler (bit, kene, uyuz), böcek hipersensitivitesi, mantar enfeksiyonu veya dermatit gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Kendi kendine yaralanma ve deri hasarı riski taşır.

Vücudun herhangi bir bölgesinde derinin altında palpe edilebilen şişlik, nodül veya kitle. Apse, hematom, seroma, lipom, sarkooid, melanom veya lenf düğümü büyümesi gibi çeşitli nedenleri olabilir. Kitlenin boyutu, kıvamı, hareketliliği, ağrılı olup olmadığı ve büyüme hızı önemlidir.

Derinin bütünlüğünün bozulduğu kesik, yırtık veya sıyrık tipi yaralar. Atlar meraklı ve aktif hayvanlar olduğundan tel çit, çivi, keskin kenar veya diğer atlarla kavga sonucu yaralanma sık görülür. Yaranın derinliği, yeri, kontaminasyonu ve eklem/tendon yakınlığı aciliyeti belirler.

Deri yüzeyinde kepek benzeri pullanma, kabuk oluşumu veya soyulma. Yağmur çürüğü (Dermatophilus), mantar enfeksiyonu, seboreik dermatit, çinko eksikliği, kronik dermatit veya fotodermatit gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Kabukların altındaki derinin durumu tanı için önemlidir.

Deride ani ortaya çıkan, kabarık, yuvarlak veya düzensiz şekilli, genellikle kaşıntısız (bazen kaşıntılı) plaklar. Alerjik reaksiyon (yem, ilaç, böcek ısırığı, temas alerjeni), sıcak/soğuk stresi veya fiziksel uyaranlara bağlı olabilir. Genellikle saatler içinde kendiliğinden geriler ancak ciddi alerjik reaksiyona ilerleyebilir.

Vücudun çeşitli bölgelerinde (karın altı, göğüs altı, bacaklar, prepusyum/meme) doku sıvı birikimi sonucu şişlik. Düşük protein (hipoalbüminemi), kalp yetmezliği, böbrek hastalığı, vaskülit, paraziter hastalık veya enfeksiyöz anemi gibi sistemik nedenlere bağlı olabilir. Yerçekimine bağımlı bölgelerde belirginleşir.

Derinin normal renginden daha kırmızı görünmesi (eritem). Enflamasyon, alerjik reaksiyon, enfeksiyon, güneş yanığı, temas dermatiti veya otoimmün hastalığın belirtisi olabilir. Açık renkli derili atlarda daha kolay fark edilir. Kızarıklığın dağılımı, eşlik eden bulgular ve süresi tanıda yönlendiricidir.

Deri veya deri altı dokuda sınırlı irin birikimi. Enjeksiyon bölgesi enfeksiyonu, travma sonrası yabancı cisim reaksiyonu, kıl folikülü enfeksiyonu (furonküloz) veya Strangles gibi sistemik hastalıklara bağlı olabilir. Olgunlaşmış apse sıcak, ağrılı ve fluktuant (dalga veren) hissedilir.

Güneş ışığına maruz kalan açık renkli (pigmentsiz) deri bölgelerinde kızarıklık, şişlik, kabuklanma ve soyulma. Primer fotosensitivite (fototoksik bitkiler), sekonder/hepatojen fotosensitivite (karaciğer hastalığı nedeniyle filloeritrinin birikimi) veya temas fotosensitivitesi olarak sınıflandırılır. Burun, dudak, göz çevresi ve bacaklardaki beyaz işaretli bölgeler en çok etkilenir.

Bir veya iki gözden normalden fazla yaş akması (epifora). Rüzgar, toz veya hafif irritasyona bağlı fizyolojik olabileceği gibi kornea ülseri, yabancı cisim, tıkalı gözyaşı kanalı, üveit veya konjonktivit gibi patolojik nedenlerin de belirtisi olabilir. Tek taraflı veya çift taraflı olması ayırıcı tanıda önemlidir.

Bir veya iki gözden sarı, yeşilimsi veya krem renkli (pürülan) akıntı gelmesi. Bakteriyel konjonktivit, enfekte kornea ülseri, dakrıyosistit (gözyaşı kesesi enfeksiyonu) veya sistemik enfeksiyonun göze yansıması olabilir. Berrak akıntıdan farklı olarak enfeksiyöz bir sürece işaret eder.

Atın bir veya her iki gözünü kısması, kapatması veya istemsiz olarak sıkı sıkı yumması. Kornea ülseri, yabancı cisim, üveit, göz travması veya şiddetli konjonktivit gibi ağrılı göz durumlarının en önemli belirtisidir. At göz ağrısını göz kapama ve yaşarma ile gösterir; blefarospazm her zaman acil oftalmik muayene gerektirir.

Normalde berrak olan korneanın (göz yüzeyi) bulanık, beyaz, mavi-gri veya opak görünmesi. Kornea ödemi, kornea ülseri, üveit, katarakt veya korneal skar oluşumuna bağlı olabilir. Bulanıklığın yeri (yüzeysel mi derin mi), boyutu ve eşlik eden bulgular tanı için kritik öneme sahiptir.

Göz kapaklarında veya göz çevresindeki yumuşak dokularda şişlik (periorbital ödem). Travma, böcek ısırığı, alerjik reaksiyon, konjonktivit, sinüzit, dişsel apse, orbital apse veya sistemik hastalığın göze yansıması gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Tek taraflı veya çift taraflı olması önemli ipucu verir.

Göz akının (sklera) veya konjonktivanın normalden daha kırmızı görünmesi. Konjonktivit, üveit, kornea ülseri, göz travması, alerjik reaksiyon veya sistemik hastalık (endotoksemi, vaskülit) gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Tek başına veya diğer göz bulgularıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Bir veya iki kulaktan gelen anormal akıntı (seröz, pürülan veya kanlı). Atlarda nispeten nadir görülür; dış kulak yolu enfeksiyonu (otitis eksterna), kulak içi parazitler (keneler), temporal kemik fraktürü, polip veya nadiren orta/iç kulak enfeksiyonu nedeniyle ortaya çıkabilir. Akıntının tipi ve eşlik eden bulgular tanıda yol göstericidir.

Atın başını kontrol edilemez şekilde yukarı-aşağı, sağa-sola veya çevirme hareketi yapması. Kulak sorunları, dişsel ağrı, ekipman rahatsızlığı, sinirsel hastalık (headshaking sendromu - trigeminal nevralji), göz problemleri veya böcek irritasyonuna bağlı olabilir. Binicinin güvenliğini de tehlikeye sokabilecek ciddi bir davranış değişikliğidir.

Atın başını sürekli olarak bir tarafa eğik tutması (head tilt). Genellikle vestibüler sistemin (iç kulak veya beyin sapı) etkilenmesine işaret eder. Periferik vestibüler hastalık (iç kulak enfeksiyonu, temporohyoid osteoartropati) veya santral vestibüler hastalık (beyin sapı lezyonu) ayrımı kritik önem taşır. Denge kaybı, nistagmus ve yürüme bozukluğu eşlik edebilir.

At sürekli hareket halindedir, yerinde duramaz, ayaklarını yere vurur, dönme hareketleri yapar veya sürekli pozisyon değiştirir. Bu durum hafif bir rahatsızlıktan ciddi kolik ağrısına kadar geniş bir yelpazede değerlendirilebilir. Huzursuzluğun süresi, şiddeti ve eşlik eden diğer belirtiler tanı açısından büyük önem taşır.

At normalden belirgin şekilde sessiz, hareketsiz ve çevreyle ilgisizdir. Başını düşük tutar, uyaranlara tepkisi azalmıştır ve genel enerji düzeyi düşüktür. Durgunluk, ağrı, enfeksiyon, metabolik bozukluk veya ciddi sistemik hastalıkların önemli bir erken belirtisi olabilir.

At normalden az yem tüketiyor veya yemi tamamen reddediyor. İştahsızlık tek başına bir hastalık olmayıp ağrı, enfeksiyon, diş problemleri, metabolik bozukluklar veya stres gibi pek çok durumun belirtisi olabilir. Atlar normalde günde 16-18 saat otladığı için yem reddinin uzaması ciddi sonuçlara yol açabilir.

At normalden fazla saldırgan davranışlar sergiler: ısırma girişiminde bulunur, çifte atar, kulaklarını sürekli yatırır, tehdit duruşu gösterir veya insanlara/diğer atlara karşı saldırgan yaklaşır. Agresiflik ağrı, hormonal değişiklik, korku, kötü deneyimler veya nörolojik sorunlara bağlı olabilir.

At başını duvara, direğe veya sabit bir yüzeye uzun süre bastırarak tutar. Bu davranış normal bir dinlenme pozisyonu değildir ve genellikle ciddi bir nörolojik sorunun, karaciğer yetmezliğinin veya şiddetli baş ağrısının işaretidir. Baş presleme acil veteriner müdahalesi gerektiren önemli bir klinik bulgudur.

At üst dudağını aşırı sık ve uzun süreli olarak kıvırır (flehmen pozisyonu). Normal flehmen refleksi özellikle aygırlarda koku analizi için doğal bir davranıştır; ancak sık tekrarlanması veya her iki cinste de normalden fazla görülmesi karın ağrısı, mide-bağırsak rahatsızlığı veya üriner sistem sorunlarına işaret edebilir.

At toprak, kum, dışkı, ahşap, kıl veya diğer besin dışı maddeleri yemeye çalışır. Pika olarak bilinen bu davranış mineral eksikliği, yetersiz lif alımı, parazit enfestasyonu, sıkılma veya gastrik ülser gibi çeşitli nedenlere bağlı olabilir. Kum ve toprak yeme özellikle kum kolik riskini artırır.

At tekrarlayan, görünür bir amacı olmayan kalıplaşmış davranışlar sergiler. En sık görülen stereotipik davranışlar arasında hava yutma (crib-biting/wind-sucking), ahşap kemirme, boks yürüyüşü (weaving), ayı yürüyüşü ve başla sallanma (head bobbing) yer alır. Bu davranışlar genellikle stres, sıkılma, yetersiz sosyal etkileşim veya doğal davranış kısıtlanmasına bağlı gelişir.

Atın karakterinde veya davranış kalıplarında belirgin ve ani bir değişiklik gözlenir. Daha önce sakin olan at huzursuz, agresif veya ürkek olabilir ya da aktif olan at aniden durgun ve ilgisiz hale gelebilir. Ani davranış değişiklikleri genellikle ağrı, nörolojik sorun, hormonal değişiklik, görme/işitme kaybı veya toksikasyon gibi önemli sağlık sorunlarının habercisi olabilir.

Atın rektal vücut sıcaklığı normal aralığın (37.5–38.5°C) üzerindedir. Ateş, vücudun enfeksiyon, iltihaplanma veya doku hasarına karşı verdiği doğal bir savunma tepkisidir. Hafif yükseklikler (38.5–39.0°C) yakın izlem gerektirirken, 39.5°C üzerindeki değerler acil veteriner müdahalesini zorunlu kılar. Yüksek ateş özellikle bulaşıcı hastalıklarda sürü sağlığı açısından da kritik önem taşır.

At beklenmedik zamanlarda veya orantısız miktarda terler ya da tersine terleme yeteneğini kaybetmiştir (anhidroz). Aşırı terleme ağrı, stres, ateş veya metabolik bozukluğa işaret edebilirken, terleme yetersizliği (anhidroz) özellikle sıcak iklimlerde ciddi termoregülasyon sorunlarına yol açabilir.

Atın vücudundaki su ve elektrolit dengesi bozulmuştur. Deri elastikiyetinin azalması (çadır testi pozitif), göz kürelerin hafif çökmesi, kuru mukozalar, uzamış kapiller dolum süresi (CRT) ve azalmış idrar miktarı başlıca belirtilerdir. Atlar günde ortalama 25-55 litre su tüketir ve %5 oranında dehidrasyon bile performansı ciddi şekilde etkiler.

At haftalar veya aylar içinde belirgin şekilde zayıflamıştır; kaburgalar, omurga çıkıntıları ve kalça kemikleri gözle görülür hale gelmiştir. Vücut kondisyon skoru (BCS) 9 üzerinden 3 veya altına düşmüştür. Kronik kilo kaybı yetersiz beslenme, diş sorunları, parazit enfestasyonu, malabsorpsiyon, kronik enfeksiyon veya neoplazi gibi çok sayıda nedene bağlı olabilir.

Atın vücudundaki lenf düğümlerinden bir veya birkaçı normalden büyük ve belirgin hale gelmiştir. En sık çene altı (submandibular), kulak arkası (parotid) ve kasık (inguinal) lenf düğümlerinde şişlik fark edilir. Lenf düğümü büyümesi enfeksiyon, iltihaplanma veya nadiren neoplazinin göstergesidir.

Atın diş etleri, göz akları (sklera) ve diğer mukozalarında sarı renk değişikliği gözlenir. Sarılık, kanda bilirubin düzeyinin yükselmesinin dış yansımasıdır. Atlarda açlık (fizyolojik) sarılığı sık görülmekle birlikte, karaciğer hastalığı, hemolitik anemi veya safra yolu tıkanıklığı gibi ciddi durumlar da sarılığa neden olabilir.

Atın idrarı normal açık sarı-kehribar renginden farklı bir renk almıştır. Koyu kahverengi veya kırmızı idrar (hemoglobinüri/miyoglobinüri), çok koyu sarı idrar (konsantre/dehidrasyon) veya bulanık-kanlı idrar gibi değişiklikler gözlenebilir. Normal at idrarı hafif bulanık olabilir ve özellikle soğukta kalsiyum karbonat kristalleri nedeniyle beyazımsı görünebilir; ancak belirgin renk değişiklikleri ciddi sağlık sorunlarına işaret edebilir.

Atın istirahat kalp hızı normal aralığın (28-44 atım/dakika) üzerindedir. Yüksek nabız (taşikardi) ağrı, ateş, heyecan, stres, dehidrasyon, anemi, şok veya kalp hastalığı gibi pek çok durumun göstergesi olabilir. İstirahat halinde 60 atım/dakika üzerindeki değerler ciddi bir soruna işaret eder ve acil değerlendirme gerektirir.

Diş etine parmakla basılıp bırakıldığında beyazlayan bölgenin normal pembe rengine dönme süresi 2 saniyenin üzerindedir. Normal CRT 1-2 saniye arasıdır. Uzamış CRT, periferik dolaşım bozukluğunun güvenilir bir göstergesidir ve dehidrasyon, şok, kardiyovasküler yetmezlik veya endotoksemi gibi ciddi durumları işaret edebilir.

Atın diş etleri, göz konjunktivası veya burun mukozası normal pembe renginden farklı bir renk almıştır. Soluk (anemik), kırmızı/koyu kırmızı (toksik/kongestif), sarı (ikterik), gri/mavi (siyanotik) veya mor (endotoksemik halka) gibi renk değişiklikleri önemli sistemik sorunların dışa yansımasıdır.

Atın vücudunun çeşitli bölgelerinde (özellikle karın altı, bacaklar, göğüs altı, prepus/meme) sıvı birikimine bağlı yaygın şişlik gözlenir. Genel ödem; hipoproteinemi, kalp yetmezliği, lenfatik tıkanıklık, vaskülit veya alerjik reaksiyonlara bağlı gelişebilir. Parmakla basıldığında çukur oluşması (gode bırakan ödem) karakteristiktir.

Atın vücudundaki herhangi bir bölgeden kontrolü zor veya durdurulamayan kanama olmasıdır. Şiddetli kanama arteriyel (fışkırır tarzda, parlak kırmızı), venöz (sürekli akış, koyu kırmızı) veya yaygın kapiller kanama şeklinde olabilir. Özellikle arteriyel kanama dakikalar içinde hayatı tehdit edici boyutlara ulaşabilir. At yaklaşık 40-50 litre kana sahiptir; toplam kan hacminin %15-20'sinin kaybı şok tablosuna yol açar.

Atın kemiklerinden birinde kırık olduğundan şüphelenilen durumdur. Kırık belirtileri arasında şiddetli topallık (bacağa hiç basamama), bacakta anormal açılanma veya hareket, şişlik, krepitasyon (kırık uçlarının birbirine sürtme sesi), şiddetli ağrı ve bazen açık yara (açık kırık) sayılabilir. Atlarda kırıklar hayati tehlike oluşturur ve acil profesyonel müdahale gerektirir.

Atın bilincini kaybetmesi veya çevreye tepkisiz hale gelmesidir. Bilinç kaybı atlarda nadir görülür ve her zaman ciddi bir durumdur. Senkop (bayılma) kalp ritim bozuklukları veya kan basıncı düşüklüğüne bağlı olabilir. Diğer nedenler arasında ciddi kan kaybı, şok, beyin travması, epilepsi, elektrolit dengesizlikleri ve zehirlenme sayılır. Bilinç kaybı anında at yere düşebilir ve kendine veya çevresindekilere zarar verebilir.

Atın istemsiz, kontrolsüz kas kasılmaları ve çırpınmalarıdır. Nöbet sırasında at yere düşer, bacakları sert kasılır veya ritmik olarak tekmeleme hareketi yapar, göz beyazları görünür, salya akar ve bazen idrar veya dışkı kaçırır. Nöbet genellikle birkaç dakika sürer. Nedenleri arasında epilepsi, beyin enfeksiyonu (ensefalit), kafa travması, ciddi metabolik bozukluklar, zehirlenme ve karaciğer yetmezliği sayılır.

Atın yem veya su yutamama, yutma sırasında öğürme, öksürme veya burundan geri akış göstermesidir. Disfaji (yutma güçlüğü) atlarda en sık özofagus tıkanıklığı (choke) nedeniyle görülür. Diğer nedenler arasında yutak (farinks) enflamasyonu, sinir hasarı, guttural kese enfeksiyonu ve ağız/boğaz tümörleri sayılır. Yutma güçlüğü aspirasyon pnömonisi (akciğere yem kaçması) riski taşıdığından acildir.

Atın zehirli veya zehirsiz yılan tarafından ısırılmasıdır. Türkiye'de atlarda en sık burun ve yüz bölgesi ısırılır (meradan otlarken). Zehirli yılan ısırmasında ısırık bölgesinde hızla gelişen şişlik, ağrı, ödem ve iki küçük diş izi görülür. Burun bölgesi ısırıldığında ödem solunum yolunu tıkayabilir ve hayati tehlike oluşturabilir. Türkiye'deki zehirli yılanlar arasında engerek (Vipera) türleri en sık sorumludur.

Atın gözünde travma, yabancı cisim, kimyasal madde veya enfeksiyon sonucu oluşan yaralanmadır. Atlarda göz yaralanmaları ciddi ve acildir çünkü gözün anatomik yapısı ve atların davranış özellikleri hızlı komplikasyon gelişimine yatkındır. Belirtiler arasında göz kapağını kapatma (blefarospazm), yaşarma, gözde bulanıklık, şişlik, kan veya irin görülür. Her göz yaralanması potansiyel olarak körlüğe yol açabilir.

Atın elektrik akımına maruz kalmasıdır. Çiftlik ortamında hatalı elektrik tesisatı, yere düşmüş elektrik kabloları, yıldırım düşmesi veya elektrikli çit arızası nedeniyle ortaya çıkabilir. Elektrik çarpması kalp durmasına, solunum felcine, yanıklara, kas hasarına ve nörolojik bozukluklara yol açabilir. Yıldırım çarpması genellikle ölümcüldür, ancak düşük voltajlı çarpmalar tedavi edilebilir.

Atın aşırı sıcak ortamda, yetersiz gölge ve su koşullarında veya yoğun egzersiz sırasında vücut sıcaklığının tehlikeli düzeye çıkmasıdır (hipertermi / sıcak çarpması). Normal vücut sıcaklığı 37.5-38.5°C olan atta, 40°C üzerinde sıcaklık tehlikeli, 41.5°C üzerinde hayati tehlike oluşturur. Sıcak çarpması organları (beyin, böbrek, karaciğer) kalıcı olarak hasar verebilir ve ölümcül olabilir.

Atın sırt bölgesinde ağrı, hassasiyet veya sertlik belirtileri göstermesidir. Sırt ağrısı; eyer uyumsuzluğu, binici hataları, kas-iskelet sorunları veya iç organ kaynaklı olabilir. At sırtına dokunulduğunda kaçınma, çökme veya agresif tepki vermesi tipik bulgulardandır.

Atın belirli kas gruplarında hacim kaybı ve incelme görülmesidir. Kas erimesi; sinir hasarı, kronik ağrı nedeniyle kullanmama, beslenme yetersizliği veya sistemik hastalıkların sonucu olabilir. Tek taraflı veya çift taraflı olabilir ve altta yatan ciddi sorunlara işaret edebilir.

Atın hareketlerinde belirgin sertlik, tutukluk veya güçlük göstermesidir. At kalkarken, yürürken veya dönüşlerde zorlanabilir. Bu durum kas-iskelet sorunları, metabolik hastalıklar, enfeksiyonlar veya nörolojik problemlere bağlı olabilir. Sabah sertliği veya egzersiz sonrası sertlik farklı nedenlere işaret edebilir.

Atın boynunu sağa, sola veya aşağı-yukarı hareket ettirmekte güçlük çekmesi veya boyun bölgesinde ağrı ve sertlik göstermesidir. Boyun sertliği; servikal omurga sorunları, kas spazmları, travma veya nörolojik hastalıkların belirtisi olabilir. At yem yerken, su içerken veya yönlendirilirken zorlanabilir.

Atın arka bacağında kalça eklemine bağlı topallık veya hareket kısıtlılığı göstermesidir. Kalça sorunları; pelvis kırıkları, sakroiliak eklem hastalığı, kalça eklemi artrozu veya kas-tendon yaralanmalarından kaynaklanabilir. At arka bacağını öne atarken kısıtlanma, kalça düşüklüğü veya asimetrik kas gelişimi gösterebilir.

Atın ön bacağında omuz eklemine bağlı topallık göstermesidir. Gerçek omuz topallıkları nispeten nadir olup, sıklıkla ayak veya alt bacak sorunlarıyla karıştırılır. Omuz topallığında at adımını kısaltır, bacağını öne götürürken zorlanır ve baş sallama belirgin olabilir. Travma, sinir hasarı veya eklem hastalıkları neden olabilir.

Atın kendi başına ayağa kalkamaması veya uzun süre yerde yatması ciddi ve acil bir durumdur. Kas-iskelet yaralanmaları, şiddetli kolik, nörolojik hastalıklar, metabolik sorunlar veya genel halsizlik nedeniyle oluşabilir. Atlar uzun süre yattığında kompresyon miyopati ve organ hasarı gelişebileceğinden bu durum her zaman acildir.

Atın vücudunun bir tarafındaki kas gelişiminin diğer taraftan belirgin şekilde farklı olmasıdır. Bu durum; kronik topallık sonucu bir tarafı fazla kullanma, sinir hasarı, eski yaralanmalar veya eyer uyumsuzluğu gibi nedenlerle oluşabilir. Omuz, kalça, sırt ve boyun bölgelerinde en belirgin şekilde fark edilir.

Atın eklemlerinden hareket sırasında duyulan çıtırtı, gıcırtı veya çatırdama sesleridir. Krepitasyon; eklem kıkırdağı hasarı, dejeneratif eklem hastalığı, eklem içi serbest cisimler veya tendon-kılıf sorunlarına işaret edebilir. Bazen normalken bazen de ciddi eklem patolojisinin belirtisi olabilir.

At hareketlerinde koordinasyon kaybı gözlenir; adımları düzensiz, dengesiz ve kontrollü değildir. Ataksi, propriyoseptif (derin duyu), serebellar veya vestibüler kökenli olabilir. At dönme hareketlerinde zorlanır, çaprazlama adım atar, arka ayaklarını sürükler veya geniş tabanlı yürüyüş sergiler. Bu durum spinal kord basısından beyin enfeksiyonlarına kadar geniş bir yelpazede ciddi nörolojik sorunlara işaret eder.

At yürürken belirgin şekilde sendeliyor, bir tarafa doğru eğiliyor veya denge kaybı yaşıyor. Sendeleme, vestibüler sistem bozukluğu, serebellar hastalık, genel kas güçsüzlüğü, şiddetli ağrı veya metabolik bozuklukların belirtisi olabilir. Ataksiden farklı olarak sendeleme bazen denge kaybının daha akut ve belirgin formunu ifade eder.

Atın vücudunda veya belirli kas gruplarında istemsiz, ritmik veya düzensiz titreme ve seğirme hareketleri gözlenir. Kas titremesi ağrı, soğuk, korku, yorgunluk, elektrolit dengesizliği, nörolojik hastalık veya kas-iskelet sistemi sorunlarına bağlı olabilir. Yaygın ve şiddetli kas titremesi acil değerlendirme gerektiren ciddi bir klinik bulgudur.

Atın bir veya daha fazla bacağında, yüzünde veya vücudunun bir bölgesinde kısmi (parezi) ya da tam (pleji) hareket kaybı gözlenir. Felç, motor nöronların, spinal kordun veya periferik sinirlerin hasarına bağlı gelişir. Etkilenen bölgeye, başlangıç hızına ve eşlik eden belirtilere göre ciddiyet büyük farklılık gösterir.

Atın bir veya iki gözünde görme yetisinde kısmi ya da tam kayıp mevcuttur. At engellere çarpır, tanıdık ortamlarda bile tedirgin ve ürkek davranır, baş hareketlerini artırır veya gözlerini normalden fazla açar. Görme kaybı ani olarak gelişebileceği gibi kademeli ilerleyen göz hastalıkları sonucunda da ortaya çıkabilir. Tek taraflı körlük sadece bir taraftan yaklaşıldığında fark edilebilir.

Atın yüzünün bir veya iki tarafında felç belirtileri görülür. Dudak sarkması, kulak düşüklüğü, göz kapağını kapatamama, burun deliğinin açılamaması ve yem düşürme başlıca bulgulardır. Yüz felci, fasiyal sinirin (7. kraniyal sinir) travma, enfeksiyon, tümör veya nörolojik hastalık nedeniyle hasarlanmasına bağlı gelişir. Tek taraflı yüz felci sıklıkla sinir travmasına işaret ederken, iki taraflı felç daha ciddi sistemik veya nörolojik sorunları düşündürür.

At kontrolsüz kas kasılmaları, bilinç kaybı ve yere düşme ile karakterize nöbet atakları geçirir. Nöbetler jeneralize tonik-klonik (tüm vücutta kasılma) veya parsiyel (bir bölgede kasılma) olabilir. Tekrarlayan nöbetler (epilepsi) ciddi beyin patolojisinin göstergesidir. Nöbet sırası ve sonrasında at hem kendine hem çevresine zarar verebilir.

Gebe kısrağın doğuma yaklaştığını gösteren fiziksel ve davranışsal değişikliklerdir. Memelerin dolması, balmumu oluşumu, vulva gevşemesi, huzursuzluk ve yem reddi gibi belirtiler doğumun yaklaştığına işaret eder. Normal gebelik süresi ortalama 340 gün olup 320-365 gün arasında değişebilir. Doğum belirtilerini tanımak, zamanında müdahale ve yardım sağlamak için kritik öneme sahiptir.

Kısrağın doğum sırasında yavruyu normal yollarla dünyaya getirememesidir. Atlarda doğum normalde 15-30 dakika içinde tamamlanır; bu sürenin aşılması güç doğum anlamına gelir. Yavrunun yanlış pozisyonda olması, yavrunun büyüklüğü, doğum kanalı darlığı veya uterus kasılma yetersizliği nedeniyle oluşabilir. Güç doğum hem anne hem yavru için hayati tehlike oluşturan acil bir durumdur.

Kısrağın doğumdan sonra vulvasından gelen anormal renk, koku veya miktarda akıntıdır. Normal doğum sonrası hafif kanlı-kahverengi akıntı birkaç gün sürebilir. Ancak kötü kokulu, bol pürülan (irinli), yeşilimsi veya uzun süren akıntı; plasenta retansiyonu, metritis (rahim enfeksiyonu) veya doğum kanalı yaralanmasına işaret edebilir. Tedavi edilmezse laminit ve septisemi gibi hayatı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir.

Kısrağın doğum sonrası yavrusunu kabul etmemesi, emmesine izin vermemesi veya yavruya saldırgan davranmasıdır. Anne reddi; ilk kez doğum yapan kısraklarda (maiden), ağrılı doğum sonrası, meme ağrısı olan kısraklarda veya doğum sonrası stres durumlarında görülebilir. Yavrunun ilk kolostrum alımı yaşamsal öneme sahip olduğundan bu durum acil müdahale gerektirir.

Kısrağın meme bezlerinde enfeksiyon veya iltihaplanma görülmesidir. Mastitis; doğum sonrası dönemde, yavrunun süt emmemesi durumunda, meme travmalarında veya hijyen eksikliğinde gelişebilir. Etkilenen meme sıcak, şiş, ağrılı olup sütün rengi ve kıvamı değişebilir. Tedavi edilmezse apse oluşumu ve sistemik enfeksiyona ilerleyebilir.

Kısrağın vulvasından gelen anormal renk, koku veya miktarda akıntıdır (doğumla ilişkili olmayan). Bu akıntı; uterus enfeksiyonu, servisit, vaginit, idrar yolu sorunları veya üreme sistemi tümörleri gibi nedenlere bağlı olabilir. Berrak az miktarda akıntı kızgınlık döneminde normal olabilirken, pürülan, kanlı veya kötü kokulu akıntılar patolojik durumu gösterir.

Yeni doğan tayın annesini emmekte zorlanması veya hiç emememesidir. Normal bir tay doğumdan sonra 1-2 saat içinde ayağa kalkar ve 2-3 saat içinde emmeye başlar. Emme güçlüğü; prematürite, konjenital anomaliler, enfeksiyon, annenin izin vermemesi veya nörolojik sorunlara bağlı olabilir. Yavrunun ilk 12-24 saat içinde kolostrum alması bağışıklık sistemi için kritik öneme sahiptir.

Atın normalden az su tüketmesi veya suyu tamamen reddetmesidir. Normal bir at günde ortalama 20-40 litre su içer; bu miktar iklim, çalışma yoğunluğu ve yeme bağlı olarak değişir. Su tüketiminde azalma; ağız ağrısı, mide-bağırsak sorunları, su kaynağı problemi, ateş veya davranışsal nedenlerle oluşabilir. Dehidrasyon hızla gelişerek kolik ve böbrek yetmezliği riskini artırır.

Atın normalden belirgin şekilde fazla su tüketmesidir. Normal günlük su tüketimi 20-40 litre iken bu miktarın sürekli olarak aşılması polidipsi olarak tanımlanır. Aşırı su içme; böbrek hastalıkları, Cushing hastalığı (PPID), diyabet (nadir), aşırı tuz alımı, sıcak stres veya psikojenik polidipsi gibi nedenlere bağlı olabilir. Genellikle artan idrar miktarı (poliüri) ile birlikte görülür.

Atın vücut kondisyonunun belirgin şekilde düşmesi ve zayıflamasıdır. Kondisyon kaybı; yetersiz beslenme, diş sorunları, parazit enfestasyonu, kronik hastalıklar, malabsorpsiyon, aşırı çalışma veya yaşlılığa bağlı olabilir. Kaburgaların, omurganın ve kalça kemiklerinin belirginleşmesi tipik bulgulardandır. Vücut Kondisyon Skoru (VKS) 1-9 skalasında 4 ve altı zayıf kabul edilir.

Atın aşırı yağlanması ve idealin üzerinde vücut ağırlığına sahip olmasıdır. Vücut Kondisyon Skoru (VKS) 7 ve üzeri obezite olarak değerlendirilir. Obezite; laminit, equine metabolik sendrom (EMS), eklem sorunları, solunum güçlüğü ve üreme problemleri gibi ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Özellikle kolay beslenebilen ırklar (pony, Arap, Morgan) ve hareketsiz atlarda sık görülür.

Atın normalden belirgin şekilde fazla yem tüketmesi, sürekli aç görünmesi veya anormal maddeleri yemesidir (pica). Aşırı iştah; Cushing hastalığı, insülin direnci, parazit enfestasyonu, yetersiz beslenme geçmişi veya davranışsal nedenlerle oluşabilir. Pica (tahta, toprak, dışkı yeme gibi anormal maddeler yeme) mineral eksikliği veya davranışsal sorunlara işaret edebilir.

Atın tuz yalama taşını aşırı şekilde yalaması, tuzlu nesneleri araması veya mineral ihtiyacını karşılamak için anormal davranışlar sergilemesidir. Atların günlük sodyum ve klorür ihtiyacı vardır ve bu ihtiyaç egzersiz, terleme ve sıcak hava ile artar. Aşırı tuz arama; elektrolit dengesizliği, yetersiz mineral alımı, aşırı terleme veya nadiren böbrek sorunlarına bağlı olabilir. Aşırı tuz alımı ise su tüketimini artırarak polidipsi ve poliüriye neden olabilir.