Veteriner Hekim Uyarisi
Bu bilgiler veteriner muayenesinin yerini almaz. Supheli durumlarda mutlaka bir veteriner hekime danisin.
Atlarda Doğum (Föleme)
Atlarda gebelik süresi ortalama 340 gün (320-365 gün) olup, doğum genellikle gece saatlerinde ve hızlı bir şekilde gerçekleşir. Normal doğum süreci iyi anlaşılmalıdır ki komplikasyonlar erken fark edilebilsin. Doğum komplikasyonları (distosi) atlarda nadir (%4-10) olmakla birlikte, oluştuğunda hızla hayatı tehdit edici boyuta ulaşabilir.
Doğum Öncesi Hazırlık
Doğum Yeri
- Minimum 4x4 metre boyutlarında temiz, geniş boks
- Temiz ve kuru altlık (saman tercih edilir, talaş tay için riskli olabilir)
- İyi havalandırma ancak cereyan olmaması
- Yeterli aydınlatma (loş ortam kısrağı rahatlatır)
- İzleme imkanı (kamera sistemi ideal)
Doğum Çantası
Hazır bulundurulması gereken malzemeler:
- Temiz havlular ve bezler
- İp veya göbek klipsi
- İyot solüsyonu (%2-7 iyot tinktriyonu)
- Steril eldivenler
- Enema (yeni doğan tay için)
- Veteriner hekimin acil iletişim bilgileri
- Kova ve ılık su
- Kuyruk bandajı
Doğum Yaklaştığının Belirtileri
| Belirti | Zamanlama |
|---|---|
| Meme gelişimi | Doğumdan 2-4 hafta önce |
| Kasık bağlarının gevşemesi | Doğumdan 1-2 hafta önce |
| Vulvada uzama ve gevşeme | Doğumdan birkaç gün önce |
| Meme başlarında balmumu damlası (waxing) | Doğumdan 24-48 saat önce |
| Süt akması | Doğumdan 12-24 saat önce |
| Huzursuzluk, terleme | Doğumdan birkaç saat önce |
Uyarı: Meme başlarından süt akması (dripping) kolostrum kaybına neden olur. Bu durum 24 saatten uzun sürerse kolostrum toplanıp saklanmalı veya alternatif kolostrum kaynağı hazırlanmalıdır.
Normal Doğum Evreleri
Evre 1: Hazırlık Evresi (1-4 saat)
Bu evrede uterus kasılmaları başlar ve servikal dilatasyon gerçekleşir.
Belirtiler:
- Huzursuzlık, dönme, yatıp kalkma
- Sık sık idrar pozisyonu alma
- Terleme (özellikle böğür bölgesinde)
- İştahsızlık
- Kuyruğun kaldırılması
- Karına bakma (kolik benzeri davranış)
Bu evrede yapılması gerekenler:
- Kısrağın kuyruğunu bandajlayın
- Perine bölgesini ılık su ve hafif sabunla temizleyin
- Kısrağı rahatsız etmeyin, uzaktan gözlemleyin
- Bu evre birkaç saat sürebilir; sabırlı olun
Evre 2: Doğum Evresi (15-30 dakika)
Allantokoryonun yırtılması ("su gelme") ile başlar ve tayın doğumu ile sona erer.
Normal doğum sırası:
- Su gelme: Allantokoryonun yırtılması, bol miktarda sarımsı-kahverengi sıvı boşalması
- Amnion zarının görünmesi: Beyazımsı-mavi renkli zar vulvada görünür
- Ön ayakların çıkışı: Bir ayak diğerinden 10-15 cm önde, tabanlar aşağıda
- Burnun görünmesi: Ön ayakların dizleri hizasında baş görünür
- Omuzların geçişi: En geniş kısım, kısrak güçlü ıkınır
- Gövde ve arka bacakların çıkışı: Hızla tamamlanır
Kritik zaman çizelgesi:
| Aşama | Normal Süre | Acil Durum |
|---|---|---|
| Su gelmeden doğuma | 15-30 dakika | >45 dakika |
| Ön ayakların görünmesi | Su gelmeden 5 dk içinde | >10 dakika |
| Başın görünmesi | Ayaklardan kısa süre sonra | Baş görünmüyorsa |
| Tam doğum | 20-30 dakika | >45 dakika |
Uyarı: Evre 2 atlarda çok hızlı gerçekleşir. Su geldikten sonra 30 dakika içinde tay doğmalıdır. İlerleme olmazsa bu bir acil durumdur ve veteriner hekim derhal çağrılmalıdır.
Evre 3: Plasentanın Atılması (1-3 saat)
Doğum sonrası eşin (plasentanın) düşmesidir.
- Normal süre: Doğumdan sonra 1-3 saat içinde
- Plasenta genellikle ters yüz olarak (kırmızı villöz yüzeyi dışta) atılır
- Atılan plasenta mutlaka kontrol edilmelidir (tam olup olmadığı)
- Plasenta iki boynuz şeklinde olmalı, eksik parça olmamalıdır
Uyarı: Plasenta 3 saatten fazla sürede atılmamışsa "retensiyo sekundinarum" (eş tutulması) durumu söz konusudur. Bu durum laminitis, endotoksemi ve sepsis gibi hayatı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir. Derhal veteriner hekimi arayın. Plasentayı asla zorla çekmeyin.
Doğum Komplikasyonları (Distosi)
Anormal Prezentasyonlar
Normal Prezentasyon
- Ön prezentasyon, dorsosacral pozisyon
- Ön ayaklar uzanmış, baş ayaklar üzerinde
Sık Görülen Anormallikler
- Bir veya iki ön bacağın bükülmesi: En yaygın distosi nedeni
- Başın geriye bükülmesi: Ciddi distosi
- Arka prezentasyon (makat geliş): Acil müdahale gerektirir
- Transvers prezentasyon: Cerrahi müdahale gerektirebilir
- İkiz gebelik: Atlarda genellikle distosi ile sonuçlanır
Acil Durumlar
Kırmızı Torba (Red Bag Delivery)
- Vulvada kırmızı-kadifemsi yapı görünmesi
- Plasentanın prematür ayrılmasını gösterir
- Tay oksijensiz kalır
- Zar derhal yırtılmalı ve doğum hızlandırılmalıdır
- Veteriner hekim acilen çağrılmalıdır
Göbek Kordonu Sarkması (Prolaps)
- Tay doğmadan önce kordonun vulvadan sarkması
- Kordon sıkışması tayda oksijen yetmezliğine yol açar
- Acil veteriner müdahalesi gerekir
Uterus Rüptürü
- Şiddetli ıkınma sırasında uterus duvarının yırtılması
- Kısrağın ani olarak rahatlamış görünmesi
- Kolik belirtileri ve şok bulguları
- Hayatı tehdit eden bir durumdur
Distosi Durumunda Yapılması Gerekenler
- Hemen veteriner hekimi arayın
- Kısrağı ayağa kaldırmaya çalışın (ıkınmayı azaltır)
- Temiz eldivenle vaginal muayene yaparak prezentasyonu değerlendirin (deneyimliyseniz)
- Asla aşırı güç uygulamayın
- Tayı çekerken yalnızca kısrağın ıkınmasıyla senkronize olarak, aşağı ve geriye doğru nazik traksiyon uygulayın
Doğum Sonrası Bakım
Kısrak Bakımı
- Kısrağın tayı ile bağ kurmasına izin verin
- Göbek kordonu doğal olarak kopacaktır (5-15 dakika içinde, çekmeyiniz)
- Vulvayı yırtık açısından kontrol edin
- Temiz su ve kaliteli yem sunun
- İlk 24 saatte ateş kontrolü yapın
- Memelerin dolgunluğunu ve süt akışını kontrol edin
Plasenta Kontrolü
Atılan plasenta masanın üzerine serilmeli ve kontrol edilmelidir:
- F şekli: İki boynuz ve gövde net görülmeli
- Eksik parça olup olmadığı değerlendirilmeli
- Renk ve koku normal olmalı
- Anormal kalınlaşma veya akıntı olmamalı
- Plasenta genellikle 4-6 kg ağırlığındadır
Tayın İlk Dakikaları
- Solunum: Tay doğumdan sonra saniyeler içinde nefes almalı
- Amnion zarı: Burun ve ağızdan temizlenmelidir
- Göbek bakımı: Kordon doğal olarak koptuğunda göbek kütüğüne %2-7 iyot uygulanır
- Sternal pozisyon: 5 dakika içinde göğüs üzerinde oturmalı
- Ayağa kalkma: 1-2 saat içinde
- Emme: 2-3 saat içinde
1-2-3 Kuralı
Yeni doğan tay değerlendirmesi için pratik kural:
| Süre | Beklenen Davranış |
|---|---|
| 1 saat içinde | Ayağa kalkmalı |
| 2 saat içinde | Emmeye başlamalı |
| 3 saat içinde | Plasenta atılmış olmalı |
Bu sürelerin aşılması durumunda veteriner hekime bilgi verilmelidir.
Doğum Sonrası Kısrak Komplikasyonları
Eş Tutulması (Retensiyo Sekundinarum)
- 3 saatten uzun süren plasenta retansiyonu
- Kesinlikle plasentayı çekmeyin
- Veteriner hekim oksitosin tedavisi ve uterus lavajı uygulayabilir
- Laminitis profilaksisi başlanmalıdır
Uterus Prolapsusu
- Uterusun vulvadan dışarı sarkması
- Doğumdan hemen sonra veya birkaç saat içinde
- Acil veteriner müdahalesi gerektirir
- Uterus nemli, temiz bir bezle sarılarak korunmalıdır
Doğum Sonrası Kolik
- Uterus involüsyonuna bağlı hafif kolik normal olabilir
- Şiddetli veya devam eden kolik değerlendirilmelidir
- Uterus rüptürü veya internal kanama dışlanmalıdır
Doğum Sonrası Kanama
- Uterus arteri rüptürü en ciddi nedendir
- Genellikle yaşlı, multipar kısraklarda görülür
- Hızla şok tablosu gelişebilir
- Acil veteriner müdahalesi şarttır
Ne Zaman Veteriner Hekimi Aramalısınız?
- Su geldikten sonra 30 dakika içinde doğum gerçekleşmezse
- Kırmızı torba (red bag) görünürse
- Anormal prezentasyon fark ederseniz
- Kısrak aşırı ağrı belirtisi gösteriyorsa
- Plasenta 3 saatten fazla atılmamışsa
- Doğum sonrası aşırı kanama varsa
- Tay 1 saat içinde ayağa kalkmamışsa
- Tay 2 saat içinde emmemişse
- Kısrakta ateş, iştahsızlık veya depresyon gelişmişse