Veteriner Hekim Uyarisi

Bu makale sadece bilgilendirme amaçlıdır ve veteriner tavsiyesinin yerini almaz.

Bu bilgiler veteriner muayenesinin yerini almaz. Supheli durumlarda mutlaka bir veteriner hekime danisin.

Su Sakağısı (Strangles)

Su sakağısı, atlarda Streptococcus equi subspecies equi bakterisinin neden olduğu son derece bulaşıcı bir üst solunum yolu enfeksiyonudur. Hastalık adını, şişen lenf düğümlerinin hava yollarını daraltması ve nefes almayı güçleştirmesinden ("boğulma" hissi) alır. Dünya genelinde tüm at popülasyonlarında görülür ve ciddi ekonomik kayıplara neden olur.

Etken

Streptococcus equi subsp. equi gram pozitif, beta-hemolitik, zorunlu at patojenidir.

Etkene Ait Önemli Özellikler

Yalnızca equidlerde (at, eşek, katır) hastalık yapar
Güçlü bir hyalüronik asit kapsülü sayesinde fagositozdan kaçar
M-proteini virülansın ana belirleyicisidir
Çevrede nemli ortamda 4-6 hafta canlı kalabilir
Kuru ve güneşli ortamda birkaç gün içinde inaktive olur

Bulaşma

Doğrudan Bulaşma

Hasta atlarla burun burun temas
Açılmış apselerin akıntısı ile kontamine çevre
Taşıyıcı atlardan bulaşma

Dolaylı Bulaşma

Kontamine su kaynakları (en önemli kaynak)
Yem kapları, su kovaları
Bakıcıların elleri ve giysileri
Ortak kullanılan gem, başlık ve ekipman

Uyarı: İyileşmiş atların yaklaşık %10'u taşıyıcı olur. Bu atlar klinik belirti göstermeden hava keselerinde (guttural pouch) bakteri barındırır ve aylarca, hatta yıllarca bakteri saçabilir.

Epidemiyolojik Bilgiler

Parametre	Değer
İnkübasyon süresi	3-14 gün (ortalama 7 gün)
Morbidite	%30-100
Mortalite	%1-2 (komplikasyonsuz)
Taşıyıcılık oranı	%10
Çevrede canlılık	Nemli ortamda 4-6 hafta

Klinik Belirtiler

Erken Dönem (1-2. gün)

Ani yüksek ateş (39,5-40,5°C)
İştahsızlık ve halsizlik
Seröz (berrak) burun akıntısı

İlerlemiş Dönem (3-7. gün)

Burun akıntısı mukopürülan (koyu sarı-yeşil) hal alır
Submandibular ve retrofaringeal lenf düğümlerinde belirgin şişlik
Lenf düğümleri sıcak, ağrılı ve gergin
Yutma güçlüğü (disfaji)
Başını uzatarak durma ve yeme isteksizliği
Stertor (gürültülü solunum)

Apse Oluşumu ve Açılması (7-14. gün)

Lenf düğümlerinde apse gelişir
Apseler olgunlaştığında yumuşar ve fluktuan hal alır
Kendiliğinden veya cerrahi olarak drene edilir
Apse açıldıktan sonra ateş düşer ve genel durum hızla düzelir
Akıntı genellikle 7-10 gün devam eder

Komplikasyonlar

Bastard Strangles (Metastatik Strangles)

Bakterinin lenf ve kan yoluyla vücudun farklı bölgelerine yayılmasıdır:

Abdominal lenf düğümleri
Akciğerler
Beyin
Karaciğer, dalak, böbrekler
Mortalite oranı yüksektir (%50'ye kadar)

Purpura Haemorrhagica

İmmün aracılı vaskülit (damar iltihabı)
Genellikle hastalıktan 2-4 hafta sonra gelişir
Baş, bacaklar ve gövdede yaygın ödem
Mukozalarda peteşiyal kanamalar
Ciddi olgularda organ yetmezliği ve ölüm

Diğer Komplikasyonlar

Hava kesesi ampiyemi (guttural pouch empyema)
Kondroidler (hava keselerinde taşlaşmış apse)
Larinks paralizisi
Kronik taşıyıcılık

Uyarı: Bastard strangles ve purpura haemorrhagica hayatı tehdit eden acil durumlardır. Şüphe durumunda derhal veteriner hekime başvurun.

Tanı

Klinik Tanı

Sürüde hızla yayılan ateş, burun akıntısı ve lenf düğümü şişliği tipiktir
Deneyimli klinisyenler çoğu zaman klinik bulgularla tanı koyabilir

Laboratuvar Tanısı

Test	Materyal	Avantaj
Kültür	Burun sürüntüsü, apse aspiratı	Altın standart, antibiyogram yapılabilir
PCR	Burun sürüntüsü, hava kesesi lavajı	Hızlı, duyarlı, taşıyıcı tespiti
Seroloji (SeM ELISA)	Kan serumu	Taşıyıcı taraması, sürü düzeyinde değerlendirme

Taşıyıcı Tespiti

3 ardışık nazofaringeal sürüntüde PCR negatifliği
Hava kesesi endoskopisi ve lavaj
SeM ELISA ile seronegatiflik

Tedavi

Tedavi Stratejisi

Su sakağısı tedavisinde yaklaşım, hastalığın evresine göre değişir:

Erken Evre (Ateş, henüz apse yok)

Penisilin tedavisi tartışmalıdır
Erken antibiyotik tedavisi apse oluşumunu engelleyerek doğal bağışıklık gelişimini bozabilir
Bazı klinisyenler erken penisilin tedavisini savunurken, diğerleri bağışıklığın gelişmesi için apse oluşumunu beklemeyi tercih eder

Apse Oluşumu Evresi

Sıcak kompres uygulaması: Apsenin olgunlaşmasını hızlandırır
İçtiiol (Ichthammol) merhem uygulaması
Olgun apseler veteriner hekim tarafından cerrahi olarak drene edilir
Apse boşluğu antiseptik solüsyonla yıkanır
Drenaj sonrası klinik düzelme hızlıdır

Komplikasyonlu Olgular

Bastard strangles: Yüksek doz, uzun süreli penisilin tedavisi
Purpura haemorrhagica: Kortikosteroidler + penisilin
Hava kesesi ampiyemi: Endoskopik lavaj, lokal antibiyotik

Destekleyici Bakım

Yumuşak yem (ıslatılmış pelet, şeker pancarı küspesi)
Bol temiz su
Temiz, iyi havalandırılan barınak
NSAİD'ler (fenilbutazon): Ateş ve ağrı kontrolü

Karantina ve Kontrol

Salgın Yönetimi

Hasta atları derhal izole edin (en az 10 metre mesafe)
Atları üç gruba ayırın:
- Kırmızı grup: Klinik hasta atlar
- Sarı grup: Hasta atlarla temas etmiş, henüz belirti göstermeyen atlar
- Yeşil grup: Hiç temas etmemiş atlar
Her grup için ayrı bakıcı ve ekipman tahsis edin
Günlük rektal ateş ölçümü yapın (ateş ilk belirtidir)

Karantina Süresi

Son klinik olgudan itibaren minimum 4-6 hafta
Tüm iyileşen atlar karantina kaldırılmadan önce 3 ardışık PCR testi ile taşıyıcılık açısından taranmalı
Testler 1 hafta arayla yapılmalı

Dezenfeksiyon

Ahırlar, yemlikler, suluklar iyice temizlenmeli
%1 virkon, %3 klorheksidin veya fenol bazlı dezenfektanlar etkilidir
Toprak zeminli alanlar problematik olabilir
Organik materyalin temizlenmesi dezenfeksiyon öncesi şarttır